Արցախի ժողովրդագրական գործընթացներընախապատերազմյան շրջանում

Արտակ Մարկոսյան

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, ժողովրդագետ

Թող ոչ մեկի մտքով չանցնի, թե Ղարաբաղում հայ չապրելով`Ղարաբաղը կարող է Հայաստանի մաս դառնալ:Հողը նրանն է, ով այդ հողի վրա ապրում և պաշտպանում է այն»։

ԼՂՀ Գերագույն խորհրդիառաջին նախագահ Արթուր Մկրտչյան

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱԿՆԱՐԿ ԱՐՑԱԽԻ ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Ի տարբերություն Արևելյան Հայաստանի այլ տարածքների՝ Արցախըհիմնականում կարողացել է պաշտպանվել օտարերկրյա հարձակումներից ևտիրապետությունից, քանի որ Արցախում ընդհուպ մինչև 18-րդ դարի երկրորդկեսը պահպանվել էին հայկական կիսանկախ իշխանությունները, որոնքկարողացել են անգամ օտարերկրյա տիրապետության պայմաններում ապահովելԱրցախի հայ բնակչության գոյատևումը մայր հողում:Արևելյան Հայաստանում Օսմանյան կայսրության ժամանակավոր հաջողությանհետևանքով 1720-ական թվականների վերջերին և 1730-ական թվականներիսկզբներին որոշ թվով հայեր լքել են Արցախի սահմանները՝ հաստատվելով Ռուսաստանում: Նադիր շահի կողմից թուրքերին պարտության մատնելուց(1735թ.) և Խամսայի մելիքությունների առաջացումից (1736թ.) հետո Արցախից հայերի արտագաղթի գործընթացը կանգ է առնում, սակայն Խամսայի մելիքությունների ներքին պայքարի հետևանքով Շուշիում և նրա հարակիցտարածքներում հաստատվում է քոչվոր սարըջլու ցեղը, որի առաջնորդ Փանահիիշխանության ժամանակաշրջանից էլ սկսվում է Արցախում թյուրքական ևքրդական էթնիկ տարրի հաստատումը: Այնուամենայնիվ, դարավերջին Արցախի հայ բնակչությունը գերակշռում էր Արցախում, և ըստ մոտավոր հաշվարկների՝գերազանցում էր 500 հազարը: 1790-1820-ական թվականներին Արցախը գտնվել էռուս-պարսկական ռազմական գործողությունների թատերաբեմում, ինչի հետևանքով մեծ թվով հայեր լքել են նրա սահմանները, իսկ Դիզակի հարավային և Վարանդայի արևելյան մասի հայերը տեղափոխվել են Արցախի լեռնայինշրջաններ: 19-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած Արցախից սկսվում է բնակչությանաշխատանքային միգրացիա Բաքու և Անդրկովկասի այլ արդյունաբերականշրջաններ, իսկ 1905-1906թթ. Արցախում տեղի է ունենում թաթարականհրոսակախմբերի հարձակումներ հայերի վրա, և, այնուհանդերձ, Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին՝ 1913թ. ներկայիս Արցախի Հանրապետության տարածքում 372 հազար հայ էր բնակվում, իսկ Շուշին Արևելյան Հայաստանի ամենահայաշատ (24) քաղաքն էր:

1918-1920-ական թվականներին նախ թուրքական, ապա ադրբեջանականներխուժումների հետևանքով հայ բնակչությունը նոր կորուստներ է կրում: 1920թ.մարտին Շուշին երեք տարվա մեջ երրորդ անգամ ենթարկվեց ջարդերի: Ադրբեջանական զորքերն ու զինված կազմավորումները թալանեցին ու հրկիզեցինքաղաքի հայկական հատվածը՝ կազմակերպելով զանգվածային կոտորած ևվտարելով հայ բնակչությանը: 1920թ․ ապրիլի 28-ին Ադրբեջանում խորհրդային իշխանության հաստատումիցհետո Կարմիր բանակը գրավում է Արցախը՝ այն հայտարարելով վիճելի տարածք: 1921թ․ հուլիսի 5-ին Թբիլիսիում կայացած ՌԿ(բ)Կ ԿԿ Կովբյուրոյի պլենումի նիստով Արցախը թողեցին ԱԽՍՀ կազմում՝ տրամադրելով նրան լայն մարզայինինքնավարություն՝ Շուշի վարչական կենտրոնով, որը մտնում է ինքնավար մարզիկազմի մեջ: Ադրբեջանական և Հայաստանի ԽՍՀ-ները 1922թ. դեկտեմբերին ընդգրկվեցինԽՍՀՄ-ի կազմավորման գործընթացներում, իսկ Ղարաբաղի տարածքի ընդամենըմի հատվածում 1923թ. հուլիսի 7-ին Ադրբեջանական ԽՍՀ Կենտրոնական գործադիր հեղափոխական կոմիտեի որոշմամբ կազմավորվեց Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը (ԼՂԻՄ)` Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմում, որով, ըստէության, ոչ թե լուծվեց, այլ ժամանակավորապես սառեցվեց ղարաբաղյան

հիմնախնդիրը: Ավելին, ամեն ինչ արվեց, որպեսզի ԼՂԻՄ-ն ընդհանուր սահմանչունենա Հայաստանի հետ: 1926թ․ ԽՍՀՄ առաջին մարդահամարի տվյալներով՝ ԼՂԻՄ-ի սահմաններումբնակչության թիվը կազմում էր 125,3 հազար մարդ, որից 89,1 տոկոսը կամ 116,6հազարը՝ հայ, 8,5 հազարը՝ կովկասյան թաթար (ադրբեջանցի) և 592-ը՝ ռուս:1939թ․ մարդահամարը ԼՂԻՄ-ում արձանագրել էր 150,8 բնակչություն, որից 88տոկոսը կամ 132,8 հազարը՝ հայ, 14 հազարը՝ ադրբեջանցի և 3,1 հազարը՝ ռուս: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը և ԼՂԻՄ-ից նաև հայերի մտածված բուռնզորակոչն էական ազդեցություն էին ունեցել ԼՂԻՄ-ի էթնիկական պատկերի վրա: 1959թ․ԽՍՀՄ համամիութենական մարդահամարի տվյալներով՝ ԼՂԻՄ-ումբնակչության թիվը նվազել և կազմել էր 134,1 մարդ, ընդ որում, էթնիկ հայերիթիվը, ի տարբերություն 1939թ․, նվազել էր մոտ 20 հազարով, իսկ ադրբեջանցիներնաճել էին 6 հազարով: Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում Հեյդար Ալիևի իշխանության գալուց հետո 1970-ականթվականներին ԼՂԻՄ-ից հայերի դուրս մղման գործընթացը հասավ պետականհամակարգված մակարդակի: Իրականացվում էր էթնիկ հայերի՝ ԼՂԻՄ-ից դուրսմղման և ադրբեջանցիների բուռն վերաբնակեցման գործընթաց, որի արդյունքում1979թ․ ԽՍՀՄ մարդահամարի տվյալներով՝ հայ բնակչութան տոկոսն իջել էր մինչև76-ի և կազմում էր 123 հազար մարդ, իսկ ադրբեջանցիների թիվը՝ 37,2 հազարկամ ընդհանուրի 23 տոկոսը: ԽՍՀՄ վերջին մարդահամարը ԼՂԻՄ-ումարձանագրել էր 189,1 հազար բնակչություն, որից հայերը կազմում էին 145,4հազարը կամ ընդհանուր բնակչության 76,9 տոկոսը, ադրբեջանցիները՝ 40,6հազար կամ 21,5 տոկոսը:

ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ԲՆՈՒՅԹՆ ԱՐՑԱԽՈՒՄ 1991-2019ԹԹ.

1988թ․ Արցախյան ազատագրական զարթոնքը և հետագա գործընթացներն էական փոփոխությունների ենթարկեցին ԼՂԻՄ-ի, այնուհետև ԼեռնայինՂարաբաղիևԱրցախիՀանրապետությունների գործընթացները: 1991թ. սեպտեմբերի 2-ին Ստեփանակերտում տեղի ունեցավ պատգամավորների մարզային և Շահումյանի շրջանային խորհրդի համատեղ անկախության հռչակման մասին նիստը: Նույն թվականի դեկտեմբերի 10-ին տեղիունեցավ հանրաքվե, որը հաստատեց Լեռնային Ղարաբաղի անկախությունը։ Այդօրը ԼՂԻՄ-ի բնակչության 80%-ը մասնակցեց հանրաքվեին, որի 99%-ից ավելինքվեարկեց անկախության օգտին։

Արցախի Հանրապետության դեմ Ադրբեջանի սանձազերծած պատերազմիհիմնական նպատակն Արցախի Հանրապետության հայաթափումն էր և Արցախինկատմամբ լիակատար հսկողության սահմանումը: 1991-1994թթ. առավել բուռնմարտական գործողությունների ընթացքում Արցախի ինքնապաշտպանականուժերին և Հայաստանից օգնության մեկնած հայ կամավորականներին հաջողվեցոչ միայն Ադրբեջանի զինված ուժերին դուրս մղել Արցախի Հանրապետությանտարածքից, այլև ստեղծվեց Հայաստանի և Արցախի միջև կայուն տարանցմանհնարավորություն: 1992-1993թթ․ ազատագրվեցին և հայկական զինված ուժերիվերահսկողության տակ անցան Լաչինի, Քելբաջարի, Ղուբաթլիի, Զանգելանի,Ջաբրայիլի, Ֆիզուլիի և Աղդամի տարածաշրջանները: Պետք է նշել, որ հայկականուժերի տիրապետությանն անցած Ադրբեջանի Հանրապետության Քելբաջարի, Լաչինի, Ղուբաթլիի, Զանգելանի տարածաշրջանների տարածքներն ամբողջականէին,Ֆիզուլիի տարածաշրջանը՝ 33 տոկոս, Աղդամինը՝ 77 տոկոսհարաբերակցությամբ: Արցախի Հանրապետությանն անցած այդ 7 շրջանների ընդհանուր տարածքըկազմում էր 7633 քառ. կմ, որից՝1 Աղդամի տարածաշրջանը՝ 842 քառ. կմ2 Ֆիզուլի՝ 462 քառ. կմ3 Ջեբրայիլ՝ 1050 քառ. կմ4 Զանգելան՝ 707 քառ. կմ5 Ղուբաթլի՝ 802 քառ. կմ6 Լաչին՝ 1835 քառ. կմ7 Քելբաջար՝ 1935 քառ. կմ։

1989թ․ԽՍՀՄվերջին տարածաշրջաններում բնակչության թիվը կազմում էր 421,7 հազար մարդ, որից մոտ 98 տոկոսն ադրբեջանցիներ էին: Պետք է նշել, որ տարիներով ադրբեջանական քարոզչամեքենայի պնդումները, թե Արցախյան պատերազմիհետևանքով հայկական հսկողության տակ անցած տարածքներից հեռացել է 1 մլնմարդ, չէին համապատասխանում իրականությանը: Մոտավոր հաշվարկներով՝Արցախից հեռացած ադրբեջանցիների թիվը ներառյալ չէր գերազանցում 400հազարը:

Ընդհանուր առմամբ, 1994թ․ մայիսի 12-ին Ղրղզստանի Հանրապետությանմայրաքաղաք Բիշքեքում Ռուսաստանի Դաշնության միջնորդությամբ Ադրբեջանի,Հայաստանիևնախարարների միջև կնքված անժամկետ զինադադարի արդյունքներով ԱրցախիՀանրապետության տիրապետության տակ էր անցնում մոտ 12 հազար քառ. կմտարածք, որից բուն Արցախի Հանրապետությանը՝ 4,4 հազար քառ. կմ:Զինադադարի կնքումից հետո Արցախի Հանրապետությունում ստեղծվում է 7 վարչատարածքային կազմավորում, որից՝1 Ասկերանի շրջան՝ 1222 քառ. կմ2 Հադրութի՝ 1877 քառ. կմ3 Մարտակերտի՝ 1795 քառ. կմ4 Մարտունու՝ 951 քառ. կմ5 Շահումյանի՝ 2494 քառ. կմ6 Շուշիի՝ 381 քառ. կմ7 Քաշաթաղի՝ 3376 քառ. կմ։Պատերազմն ու սոցիալ-տնտեսական, առողջապահական և այլ խնդիրներըպատճառ էին դարձել Արցախի Հանրապետությունից քաղաքացիականբնակչության արտահոսքի համար, և 1995թ․արձանագրվել էր 122,6 հազար հայ ազգաբնակչություն, որը, ի տարբերություն1989թ․, նվազել էր մոտ 23 հազարով: 2005թ․ արցախյան առաջին մարդահամարիտվյալներով՝ մշտական բնակչության թիվը՝ ներառյալ Քաշաթաղի և Շահումյանիշրջանները, կազմել էր 137,7 հազար մարդ: Արցախյան երկրորդ մարդահամարի տվյալներով՝ մշտական բնակչությունն աճել ևհասել էր 145,1, իսկ 2020թ․ սկզբին՝ 148,8 հազարի: Արցախի Հանրապետության բնակչությունն անհավասարաչափ էր բաշխված: 2020թ․ սկզբի տվյալներով՝ Արցախի բնակչության գերակշիռ մասը՝ 39 տոկոսը, կենտրոնացած էր մայրաքաղաք Ստեփանակերտում: Ի տարբերություն Արցախի Հանրապետությանայլշրջանների՝ մայրաքաղաք Ստեփանակերտում ամենաբարձրն էր, և դա պայմանավորված էր ինչպես բնական, այնպես էլ ներքինտեղաշարժերով:

2005-2020թթ․ ընթացքում Ստեփանակերտի մշտական բնակչության թիվն աճել էր8,3 հազարով և hասել 58,3 հազարի: Ինչ վերաբերվում է բուն ԱրցախիՀանրապետության այլ տարածաշրջաններին, ապա 2005-2020թթ. միջև ընկածժամանակաշրջանում Ասկերանի մշտական բնակչության թիվը մնացել էր նույնմակարդակի վրա՝ 17 հազար, Հադրութի տարածաշրջանը նույնը՝ 12 հազար,Մարտակերտինն աճել էր ընդամենը 900 մարդով և հասել էր 19,8 հազարի:Մարտունու տարածաշրջանի բնակչությունը 2015-2020թթ. ընթացքում նվազել էր1,8 հազարով և կազմում էր 21,3 հազար մարդ, իսկ Շուշիի տարածաշրջանի մշտական բնակչության թիվն աճել էր 1 հազար մարդով և կազմում էր 5,4 մարդ: Ինչ վերաբերվում է Քելբաջարի, Լաչինի, Զանգելանի և Ղուբաթալիի շրջանների հիմքի վրա ստեղծված Քաշաթաղի և Շահումյանի տարաշրջաններին, ապա 2005-2020թթ. ընթացքում Շահումյանի տարածաշրջանի բնակչության թիվն աճել էրընդամենը 800 մարդով և Արցախյան երկրորդ պատերազմի նախօրեին կազմում էր3,3 մարդ, իսկ Քաշաթաղի տարածաշրջանինը՝ 2 հազար մարդով և հասել էր 11,7հազարի:

Արցախյան առաջին և երկրորդ պատերազմների միջև ընկած ժամանակահատվածում Արցախի Հանրապետության և հարակից շրջաններիբնակչության համալրման կարևոր աղբյուր էր վերաբնակեցումը, քանի որ 12հազար քառ. կմ տարածքով հանրապետությունում շատ սուր էր դրված տարածքների յուրացման և բնակեցման հարցը: Չնայած ինչպես տնտեսական, այնպես էլ սոցիալական տարբեր խթաններին՝ այդ հսկայական տարածքներում այդպես էլ լիարժեք բնակչության համալրում տեղի չունեցավ, և դա, թերևս, Արցախյան երկրորդ պատերազմում մեր պարտության արձանագրած պատճառներից մեկն էր։

1992թ․-իցմինչև Արցախյան երկրորդ պատերազմի նախօրեին Արցախում վերաբնակվել են Ասկերանի շրջանում՝ 810 բնակիչ, Հադրութի շրջանում՝ 550,Մարտակերտի շրջանում՝ 300, Մարտունու շրջանում՝ 650, Շահումյանի շրջանում՝3500, Շուշիի շրջանում՝ 250 և Քաշաթաղի շրջանում՝ 14․500 բնակիչ, ընդհանուրառմամբ՝ մոտ 21 հազար վերաբնակիչ, որը խիստ քիչ էր այդպիսի մեծ տարածքիհամար:Ինչ վերաբերվում է Արցախի Հանրապետության ժողովրդագրական ցուցանիշներին,ապա բնական աճի հաշվին բնակչության թվաքանակի ավելացումն իրդերակատարումնունենումէր:

Մասնավորապես 2000-2019թթ․ԱրցախիՀանրապետությունում ծնվել էր 46,8 հազար երեխա, մահացածների թիվը կազմել էր 25հազար, իսկ բնական աճը՝ 21,8 հազար մարդ: Ի տարբերություն ՀՀ-ում 1000 բնակչի հաշվով ծնունդների գրանցված ցուցանիշների՝ Արցախի Հանրապետությունում ավելիվաղ գործարկված ծնելիության խրախուսման միջոցառումների շնորհիվ դրանք ավելիբարձր էին:

Մասնավորապես, 2010թ․ ԱՀ-ում 1000 բնակչի հաշվով ծնվածների թիվը18,8 էր, իսկ ՀՀ-ում՝ 14,7, բնական աճի ցուցանիշն ԱՀ-ում 9,5 էր ՀՀ-ի 5,5-ի դիմաց:2019թ․, թեև ԱՀ-ում էլ 1000 բնակչի հաշվով ծնունդների թիվը նվազել էր և հասել 14,3-ի,սակայն ավելի բարձր էր ՀՀ-ում գրանցված 12,2-ի համեմատ:Ընդհանուր առմամբ, ծնունդների առումով 2010-2019թթ․ ԱՀ-ում ևս գրանցվել էրծնունդների բացարձակ թվաքանակի անկում, որը կազմել էր 21,4 տոկոս, իսկ բնականաճի ցուցանիշը՝ 28,2 տոկոս:

ԱՀ-ում բազմազավակությանը միտված պետականքաղաքականության, ինչպես նաև բարերարների տրամադրած միջոցների շնորհիվերեխաների ընդհանուր կարգաթվում 3-րդ և հաջորդ երեխաների տեսակարար կշիռնավելի բարձր էր, քան ՀՀ-ում: 2019թ․ ընդհանուր ծնվածների մեջ երրորդ և հաջորդողհերթական կենդանի ծնված երեխաների թվաքանակը տոկոսային առումով 36,1 տոկոսէր, իսկ ՀՀ-ում՝ 22,5:

Ի շնորհիվ ծնելիության հաճախության ավելի բարձր ցուցանիշի՝ԱՀ-ում ծնելիության գումարային գործակիցը (մեկ կնոջ հաշվով ծնված երեխաներիթիվը) 2018թ․ կազմել էր 2,1 երեխա և ապահովում էր բնակչության պարզվերարտադրությունը: ՀՀ-ում 2018թ․ ծնելիության գումարային գործակիցը կազմել էր 1,6 երեխա և փաստացի ցածր էր պարզ վերարտադրության ցուցանիշից: 2010-2019թթ․ ԱՀ-ում, ինչպես և ՀՀ-ում արձանագրվում էր ամուսնությունների թվաքանակի նվազում, որը 1200 գրանցված դեպքից իջել էր մինչև 836-ի կամ նվազել էր30 տոկոսով: Հատկանշական է, որ 2008թ․բարերար Լևոն Հայրապետյանիհովանավորությամբ իրականացված զանգվածային պսակադրության շնորհիվ ԱՀ-ումգրանցվել էր 3․057 ամուսնության դեպք:

Հատկանշական է, որ ԱՀ միգրացիոն տեղաշարժերի առումով 2016թ․-ից դիտարկվումէր եկողների և մեկնողների բացասական ցուցանիշ, թեև 2008-2015թթ․ այդ ցուցանիշըգտնվում էր դրական գոտում:Արցախյան երկրորդ պատերազմը, կարելի է ասել, լիովին խաթարել է ԱրցախիՀանրապետության ժողովրդագրական գործընթացների սահուն ընթացքը, և դժվար էկանխատեսել ապագան։

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն»ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)