Հայաստանի տարածքում գտնված Մենուայի որդի Արգիշտի թագավորի  քարեղեն գրություններից մեկը Սպանդարյանում է

Արթիկի տարածաշրջանի Սպանդարյան գյուղի մշակույթի տան մի հատվածը վերածվել է պատմաերկրագիտական թանգարանի, որտեղ ցուցադրվում են գյուղի տարածքից հայտնաբերված տարբեր ժամանակաշրջանների զարդեր, խեցեղեն, զենքեր ու այլ արժեքավոր գտածոներ։

Թանգարան ստեղծելու գաղափարը գյուղի դպրոցի պատմության ուսուցիչ Արմեն Սարգսյանինն է: Նա մեկ հարկի տակ է հավաքել համագյուղացիների նվիրած եզակի ցուցանմուշներն ու գտածոները, որոնք վկայում են գյուղի՝ հին բնակավայր լինելու մասին:

Սպանդարյանում պահպանվող սեպագիր արձանագրությունը Հայաստանի տարածքում գտնված Մենուայի որդի Արգիշտի թագավորի  քարեղեն գրություններից մեկն է: Ռազմական բովանդակության այս արձանագրությունը վկայում է այն մասին, որ ներկայիս գյուղը հիմնվել է  նախկին թագավորանիստ բնակավայրի ավերակների վրա:

Որ բնակավայրը եղել է արքաների ու ցեղապետերի նստավայր, արձանագրությունից բացի, վկայում են նաև գյուղի տարածքից  հայտնաբերված եզակի ու յուրօրինակ գտածոները, որոնք պահվում են Սպանդարյան գյուղի Կուլիանի թանգարանում:

Հազվագյուտ գտածոների կողքին թանգարանում ցուցադրվում են նաև վաղ շրջանի բրոնզեդարյան զարդեր՝ թևնոցներ ,մազակալներ, որոնք ժամանակին եղել են կանանց ու աղջիկների արդուզարդի անբաժան մասը: Սպանդարյանցիները հայտնաբերել են հողային աշխատանքների ժամանակ: Եզակի ցուցանմուշներից են նախշազարդ գոտին ու բրոնզե հայելին:

Վերականգնվել ու թանգարանի ցուցանմուշ է դարձել նաև բրոնզե այն թասը, որը ժամանակին օգտագործել են միայն  իշխանավորները: Գտածոն հայտնաբերվել է տորներով, որոնք նույնությամբ մասնագետներն ամրացրել են,  վերականգնել նախկին տեսքը:Կուլիանի թանգարանի ամեն մի ցուցանմուշ իր պատմությունն ունի: Արժեքավոր է նաև քքրեղենը, որը գյուղացիները հայտնաբերել են գերեզման փորելու ժամանակ:

Թանգարանի մի առանձին հատվածում էլ ցուցադրվում են տարբեր ժամանակներում կիրառված զենքեր, տեգեր, կացիններ ու տարբեր չափերի սվիններ: Եզակի է նաև փոքրիկ թանգարանի մի հատվածում ցուցադրվող գյուղի կենցաղն ու կոլորիտը:

Թանգարանի տնօրենը Ազգային արխիվից գյուղ է տեղափոխել չափաբերական մատյանների կրկնօրինակները, որոնք նախկինում փոխարինել են քաղաքացիական կացության ակտերին, իսկ դրանք գրանցելու իրավունք ունեցել են միայն գյուղի քահանաները:

Կուլիանի թանգարանում 500 ցուցանմուշ է պահվում, այն որևէ կարգավիճակ չունի: Սեփական նախաձեռնությամբ ստեղծված կենտրոնում ցուցանմուշների պահպանությամբ զբաղվում են ոչ մասնագիտական մոտեցմամբ, բայց հրաժարվում են իրենց գյուղի տարածքում հայտնաբերված նմուշները հանձնել պետական պահպանության:

Թանգարանը սպանդարյանցիները համարում են իրենց գյուղի այցեքարտերից մեկը, դեռ նոր ցուցանմուշներով համալրման են սպասում: Այլ բնակավայրերում ապրող սպանդարյանցիները խոստացել են իրենց մոտ պահվող գտածոները նվիրել: Հյուրերի պակաս ևս չունեն: Վեց ամսում 1000 այցելու են ունեցել: