Ներկայացնում ենք հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանի գրառումը, որն արվել է 2017թ․ և վերաբերում է վրացի հայագետներին։
Հայտնի է, որ գիտության որևէ ճյուղի մասնագետի կոչումն ու պարտականությունն է զանազան հարցերին լույս սփռելով նպաստել ընտրած ոլորտի զարգացմանը:
Առավել քան պարզ այս օրինաչափությունը, սակայն, որևէ կերպ չի կարող վերաբերել վրացի որոշ հայագետներին, քանի որ որպես մասնագիտություն` հայագետ դառնալը սրանց համար ոչ թե գիտության այդ ճյուղին նպաստ բերելն է, այլ` ամեն կերպ աղավաղելն ու խեղաթյուրելը:
Ահավասիկ` ականավոր հայագետ, Թբիլիսիի համալսարանի հայագիտական ուսումնասիրությունների բաժանմունքի ղեկավար, ՎՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ (1989-2006 թթ. ՎՀ ԳԱԱ Ձեռագրերի ինստիտուտի տնօրենն էր), Թբիլիսիի Հոգևոր ակադեմիայի դր-պրոֆ. Զազա Ալեքսիձեի և դր-պրոֆ. Դմիտրի Թումանիշվիլիի միատեղ խմբագրությամբ` Գ. Գագոշիձեի և Ն. Չանթլաձեի համահեղինակությամբ 2009 թ. Թբիլիսիում լույս տեսած «Վրաստանի մոնոֆիզիտ հուշարձանները» գիրքը, որը վերևում նշածս երևույթի դասական նմուշ է:
Գրքում տեղ գտած անճշտություններն ու գիտության հետ որևէ կերպ չառնչվող դրույթները յուրաքանչյուր էջում են, որոնց վերաբերյալ ընդհանուր պատկերացում կազմելու համար ստորև դրանցից միայն մի քանիսը պիտի ներկայացնեմ:
Եվ այսպես. Հյուսիսային Գուգարքի, որ վրաց աղբյուրներում բազմիցս վկայվել է Սոմխիթ (այսինքն` Հայաստան) տարածաշրջանը գրքում ներկայացված է Քվեմո Քարթլի (Ներքին Քարթլի) կեղծ և հորինովի անվամբ: Սրանից երևում է, որ հեղինակներն ու խմբագիրները միասնաբար խորշում են հենց վրացական աղբյուրներում տարածաշրջանին տրված անունից և ինչպես թուրքերը չտալու համար հենց օսմանյան քարտեզներում վկայված Էրմանիստան անունը, հորինել են` Արևելյան Անատոլիան, այնպես էլ վրացի հայագետները չասելու համար` Սոմխիթ (այսինքն` Հայաստան) հորինել և շրջանառել են` Քվեմո Քարթլի անունը:
Սա մեկ. երկրորդը, որ ըստ գրքի հեղինակների և նրանց տիտղոսակիր խմբագիրների այն է, որ տարածաշրջանի հայկական պատմական բոլոր հուշարձանների կառուցողները ոչ թե հայեր են, այլ վրացիներ, ովքեր հայադավանություն էին ընդունել հայ տերտերների ձեռքով և իբր վերջիններս դրա հնարավորությունը ստացել էին օգտվելով Վրաստանի ԺԷ-ԺԸ դարերի դժվարին կացությունից: Ուրեմն իբր Հյուսիսային Գուգարքի բոլոր հայկական եկեղեցիները կառուցել էին այսպես կոչված «վրացի գրիգորյանները» և ըստ այդմ էլ եկեղեցիներն էլ վրաց-գրիգորյանական են: Երևակայե՛ք. վրաց թագավորության տիրապետության ներքո (թող թեկուզ ոչ նախկին հզորության) մի ամբողջ երկրամասի վրացի բնակչությանը հայ հոգևորականությունը վերամկրտել է հայ եկեղեցու ավազանում և դրա մասին ո՛չ վրացական և ո՛չ էլ որևէ այլ աղբյուր խոսք չունի, իսկ վրաց թագավորներն էլ երևի երջանիկ դիտում էին, թե իրենց ազգակիցներին ինչպես էին նույն տերությանը հպատակ հայերը դավանափոխ անում. այ քեզ էշություն...
Գրքի հեղինակները ջանք չեն խնայել նաև հին հուշարձանները «նորացնել» և դրա համար դիմել են անզուգական ապուշությունների:
Օրինակ` Բոլնիսի շրջանի Դարպաս գյուղի 1237 թ. կառուցված Սբ. Սարգիս եկեղեցու արձանագրությունն այնպես են վերծանել, որ այն 1237 թ.-ից թռել-հանգրվանել է` 1857 թ., այսինքն միջնադարյան եկեղեցին ներկայացվել է իբր ԺԹ դարի շինություն: Այլ խոսքով նորացվել է ուղիղ` 620 տարով (էջ 28):
Այլ օրինակ. Թեթրի-Ծղարոյի շրջանի Սամշվիլդե գյուղի մոտ Շամշուլդե քաղաքատեղիում գտնվող Իշխանաց Սբ. Աստվածածին եկեղեցու ներքո գտնվող 961 թ. կոթողի արձանագրությունն այնպես են վերծանել, որ այն նորացել է 660 տարով և վերագրվել 1621 թ. (էջ 74-75): Այստեղ վրացի հայագետներին ոչինչ չի հուշել, նույնիսկ արձանագրության վերջում «Սմբատ իշխանաց իշխան»-ի հիշատակությունը, որ Աշոտ Գ Ողորմածի որդին էր (958 թ.-ից հոր գահակիցը, իսկ 977-ից թագավոր, որ հայտնի է` Սմբատ Բ Տիեզերակալ անվամբ): Մեկը լիներ այս «հայագետներին» հարցներ, տո այ հիմարներ ուրեմն դուք չեք իմանում, որ հայերը ԺԳ դարից հետո «իշխանաց-իշխան» այլևս չեն ունեցել և ԺԷ դարում միայն մելիքներ ունեինք կամ լավ, պարզ է, որ հայագետ լինելով հանդերձ հայերեն արձանագրության թվականը ճիշտ վերծանելու կարողություն չունեք, բայց գոնե կարդացած հատվածներից էլ բան չե՞ք հասկացել:
Մառնեուլի շրջանի Գորել բնակավայրի եկեղեցիներից մեկի մոտ տարիներ առաջ ընկած էր 1615 թ. եկեղեցու շինարարական արձանագրությունը (շնորհիվ Ս. Դարչինյանի լուսանկարն ունենք): Սա էլ վրացի «հայագետները» համարել են կեղծ (էջ 97) և արձանագրությունն անհետացրել, իսկ, թե ինչու է վրացոց աչքին արձանագրությունը կեղծ երևացել, պատճառը պարզ է. նրանում նշված է, որ երկրի տերերը հայ մելիքներն էին («...մեծն պարոն Աթաբեկ, որ երկրիս մէլիք էր...»):
Եվ այլ այսպես...